مدرسه علميه نرجس سلام الله عليها - كاشمر

- ویژگی­های پژوهشگر[1]

ویژگی­های ذاتی یا اکتسابی که باید پژوهشگر داشته ­باشد به دو دسته تقسیم می­ شود: ویژگی­های علمی و ویژگی­های روانی و اخلاقی.

2-1- ویژگی­های علمی

برخی از مهم­ترین ویژگی­های علمی یک پژوهشگر عبارتند از:

1. کنجکاوی و پرسشگری و تردید افکنی

تحقیق از عهدۀ کسی برمی ­آید که دربرابر اوضاع و نیز اقوال و نظرها حالتی منفعل نداشته ­باشد؛ بلکه همواره از چگونگی آن بپرسد و حتی در صحت آن­ها تردید بیافکند؛ مگر وقتی که با دلایل و شواهد روشنی صحت آن­ها به تأیید و اثبات برسد. کنجکاوی و پرسشگری اگز چه مقداری ارثی  است؛ اما مقدار فراوانی نیز اکتسابی است و به شرایط محیط علمی و فرهنگی آنان بستگی دارد.

 1- توانایی و تسلط علمی

پژوهشگر به لحاظ علمی توانمند و غنی است. توانایی علمی ممکن است به صورت­های گوناگونی ظهور پیدا کند:

   گونه ­ای از آن توانایی در گزینش موضوع شایستۀ پژوهش است. پژوهشگر کسی است که می­تواند موضوعی دشوار و نو برگزیند و به شایستگی از عهدۀ آن برآید.

    گونه ­ای دیگر از توانایی و غنای علمی، این است که هرگز به سادگی تسلیم دیدگاه ­های گذشتگان نمی­ شود، اگر چه از مشاهیر باشد تا این که آن­ها را بررسی کند و صحت و سقم آن­ها را دریابد و ای بسا که نتیجۀ بررسی ­اش او را به نتایجی مخالف دیدگاه­ های گذشتگان برساند و دلایل آنان را اشتباه بیابد.

او حتی اگر به اقوال و دیدگاه­ های گذشتگان تمسک کند، چنان نیست که آن­ها را بی ­دخل و تصرف نقل کند؛ بلکه آنها را تلخیص می ­کند و به بیان  خود می­ آورد و نوشتاری یکپارچه به دست می­ دهد.

   گونه ­ای دیگر از غنای علمی، بیان ساده، رسا، دور از تکلف و فضل فروشی است. این تسلط علمی بر اثر مطالعه، تدبر، تتبّع و تدریس در رشته تخصصی خاصل می­ شود.

1.  تتبّع ­گری و مطالعه گسترده

پژوهشگر فردی یک کتابه نیست. او تمام منابع و اطلاعات مرتبط با موضوع را جمع ­آوری، مطالعه و بررسی می­کند؛ زیرا از رهگذر تتبّع و مطالعۀ آثار گوناگون است که خلأهای پژوهش، شناخته می­ شود و تعارض­های اطلاعات مکشوف می­گردد و سؤالات علمی و پژوهشی سر بر می آورد.

1. آشنایی با روش­های تحقیق

پژوهشگر با همۀ روش­های تحقیق آشنایی دارد و به گونه ­ای منظم، تعریف شده و روشمند به تحقیق می­پردازد. علاوه بر این، روش تحقیق خود را متناسب نوع تحقیقش برمی­ گزیند و براساس آن موضوع تحقیق خود را بررسی می­کند.

1.  آشنایی با ابزارهای تحقیق: پژوهشگر علاوه بر روش­های تحقیق به همۀ ابزارهای پژوهش از قبیل رایانه، نرم­ افزارهای پژوهشی و شبکۀ جهانی (اینترنت) آشنایی دارد.

2-2- ویژگی­های روانی و اخلاقی

برخی از مهم­ترین ویژگی­های ذاتی و اکتسابی پژوهشگر به لحاظ روانی و اخلاقی عبارتند از:

1. آسوده ­خاطری و جنجال­ گریزی

روان آشفته و آکنده از دل مشغولی­ ها و دل­نگرانی­ ها توان فکر کردن و پژوهشگری ندارد. از این رو پژوهشگر از هر آنچه روح و روان او را آشفته و پریشان می­ کند، می­ گریزد. پژوهشگر از جنجال و جنجال آفرینی گریزان است.

1.  اعتماد به نفس و شجاعت

نقطه شروع تحقیق، تردید افکندن در صحت نظریاتی است که چه بسا شهرت، قداست و طرفداران بسیاری دارد؛ از سویی دیگر، پژوهشگر در تحقیق با سختی ­های خاصی مواجه می­ شود؛ برای مثال نمی ­داند از چه منابعی استفاده نماید، چه مطالبی را و چگونه یادداشت کند و بعد چگونه آن­ها را سامان دهد و پردازش کند؛ از سوی دیگر وی باید خود را برای رویارویی با نقد نتایج و طرح ایرادات و اشکالات آماده کند. این امور دل­نگرانی ­ها و اضطراب­ های فراوانی را برای محقق فراهم می­ سازد که بدون داشتن اعتماد به نفس و شجاعت لازم، تلاش تحقیقی او با مؤفقیت همراه نخواهد بود.

1. پشتکار و خستگی­ ناپذیری

پژوهش بدون تلاش مستمر و خستگی­ ناپذیر نتیجه ­بخش نیست. کسی که راحت­ طلب، عافیت ­طلب، زودرنج و ناشکیباست، نمی­تواند پژوهشگری مؤفق باشد. البته نباید غفلت کرد که پژوهشگر نیز مانند هر کس دیگر به استراحت و تجدید قوا نیاز دارد؛ منتها نباید مدتی که به آن اختصاص پیدا می­کند، چندان طولانی باشد که موجب خروج از حال و هوای پژوهش گردد و ادامۀ پژوهش را دشوار سازد.

1. سعۀ صدر و قدرت تحمل مخالف

محقق به مخالف احترام می­گذارد و با احساسات با او مواجه نمی­ شود با استدلال با او سخن می­گوید. او از مطالعه یا شنیدن سخن مخالف برنمی­ شوبد؛ بلکه آن را با آرامش کامل و متانت تمام به طور کامل و با دقت می­ خواند و می شنود و آنگاه به آرامی پاسخ می­ دهد. جهت آن این است که او به قدری سخن مخالف مطالعه کرده یا شنیده ­است که دیگر عادی شده ­است؛ علاوه بر این برآشفتگی جز عدم تمرکز، ناتوانی درک مقصود سخن مخالف و عدم امکان پاسخ منطقی و قاطع به او، نتیجۀ دیگری ندارد.

1. فروتنی و تکبر گریزی

محقق چه زمانی که خود را آگاه ­تر از دیگران می­یابد و چه آن زمان که دیگران را از خود آگاه تر می ­یابد، فروتنی نموده و تکبر نمی­ ورزد.

1. نظم و انضباط کاری

پژوهشگر در تمام کارها از جمله در کار پژوهش، فردی منظم و منضبط است. برای مثال او در نگارش پژوهش حاشیه­ پردازی نمی­ کند و به مباحث بی ­ربط به اصل موضوع نمی ­پردازد. پژوهشگر بیانی دسته­ بندی شده و مرتب و منظّم دارد و در بیانش پریشانی و بی ­نظمی به چشم نمی ­خورد.

1. امانت­داری علمی

پژوهشگر تلاش­ها و نظریات علمی دیگران را به خود نسبت نمی ­دهد. اگرنظریه ­ای را از دیگران اقتباس کرده­باشد، منبع آن را ذکر می­کند؛ همچنین او در عین حال که سعی می­کند به منظور حفظ یکپارچگی زبان نوشته­اش از نقل عین سخن دیگران اجتناب کند؛ اما بسیار دقت می­کند؛ مبادا با دخل و تصرف­های بی­رویه به آنان نسبت دروغ دهد و مفاد اصلی سخن گوینده را وارونه و دگرگون سازد.