مهارتهای پژوهشی منبع شناسی
انواع منابع
منابع مورد استناد در تحقیقات به اعتبار ملاکهای مختلفی قابل تقسیم است. میتوان منابع را به منابع نوشتاری و غیر نوشتاری؛ دست اول و غیر دست اول و مرجع و غیر مرجع تقسیم کرد.
- منابع نوشتاری و غیر نوشتاری[1]
منابع نوشتاری و غیر نوشتاری دارای اقسام متعددی میشوند.
1- منابع نوشتاری
منابع نوشتاری شامل منابع چاپی و غیر چاپی میشود.
1-1 منابع چاپی
منابع چاپی به سه گروه کتاب، پیایند و جزوه تقسیم میشوند.
- کتاب: به هر متن چاپی یا نوشتاری متشکل از تعداد زیادی صفحه به تعبیری بیش از 48 صفحه که حاوی اطلاعاتی باشد، کتاب گفته می شود. از کتاب برحسب ملاک هایی همانند نوع موضوع، هدف و نحوۀ پدیدآوردن آن و ... رده بندیهای مختلفی به عمل آمده است.
- پیایند (سری): به هر نوع مدرک یا نشریۀ ادواری یا غیر ادواری گفته می شود که دارای عنوان ثابت و ترتیب انتشار منظم یا غیر منظم باشد؛ بنابراین پیایندها به دو نوع تقسیم می شوند: نشریه ادواری و نشریه غیر ادواری.
نشریه ادواری: هر نوع مدرک چاپی است که به صورت منظم و دورهای منتشر می شود و عنوان ثابتی دارد. نشریه ادواری براساس ترتیب زمانی، نوع موضوعات و نوع مخاطبان انواع مختلفی دارد.
* براساس ترتیب زمان انتشار: روزنامه، هفته نامه، ماه نامه، فصلنامه و غیره.
* براساس نوع موضوع: خبری، سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و زمینه های مختلف علمی.
* براساس نوع مخاطب: عمومی و تخصصی؛ مجله های تخصصی به مجله های علمی- پژوهشی و علمی- ترویجی تقسیم می شوند.
الف- نشریات علمی- پژوهشی؛ نشریاتی هستند که مقالههای آنها به ارائۀ یافته های جدید علمی حاصل از طرحهای پژوهشی، پایاننامه ها و رساله های تحصیلی و سایر موارد پژوهشی اعم از پژوهشهای بنیادی، کاربردی، تحلیلی، انتقادی، نقد و بررسی علمی کتاب، توسعه ای یا ارائه نظریه یا روش جدید در حل مسائل و توسعۀ علم یا فناوری که از دو ویژگی اصالت و ابداع، برخوردار باشد، می پردازد و با هدف پیشبرد مرزهای علمی و فناوری ارائه می شود. اما نشریات علمی- ترویجی؛ نشریاتی هستند که مقالات تخصصی آن به معرفی، ترویج و بسط آگاهی های علمی در میان جامعۀ علمی مربوط، می پردازد و سطح آگاهی و دانش را ارتقاء می بخشد و او را با مفاهیم جدید علمی، آشنا می سازد تا دانش بشری را اشاعه و نگرش عالمانه به جهان پیرامونی را تقویت کند.
نشریه غیر ادواری: هر نوع مدرک چاپی است که کتاب و جزوه نباشد و به صورت ادواری منتشر نشود اما دارای عنوان ثابتی باشد. نشریه غیر ادواری نیز دارای انواع بسیاری است مانند: آمارنامه ها، نتایج مطالعات و پژوهشهای یک سازمان و ... .
نکته: پژوهشگران در بهره گیری از نشریات باید توجه داشته باشند که مقاله های روزنامه ای و مجله های عمومی جز در مواردی خاص از سطح علمی و اعتبار چندانی برخوردار نیستند و بهترین مجلات برای پژوهشهای علمی، مجلات تخصصی هستند. همچنین مجلات علمی در زمینه جستجو و انتخاب موضوع، معرفی منابع و ارائۀ بعضی از اطلاعات پژوهشگر را یاری می دهند.
- جزوه: منبعی چاپی است که یا از لحاظ حجم صفحات کمتری از کتاب دارد و یا همانند کتاب است اما به صورت فتوکپی است مانند جزوه های درسی. اعتبار جزوههای درسی همانند کتاب به اعتبار مؤلف و سطح علمی آن است.
2-1- اسناد و مدارک غیر چاپی شامل نسخه های خطی و دستنویس میشود.
2- اسناد و مدارک غیر نوشتاری شامل منابع تصویری از دست نوشته ها (عکس، فیلم، ...)؛ نسخه الکترونیکی نوشته ها؛ مدارک صوتی و ابنیه و آثار باستانی میشود.
1-2- منابع اطلاعاتی دست اول و دست دوم
منظور از منابع اطلاعاتی دست اول، یافته ها و اطلاعاتی هستند که پژوهشگر در پایان پژوهش و تحقیق خود به آن دست یافته یا گفته ها و اطلاعات کسی است که در یک واقعه و جریان اجتماعی، سیاسی یا فرهنگی شخصاً ناظر آن بوده است. مانند یافته های علمی یک دانشمند که در گزارش نهایی علمی او در یک نشریۀ تخصصی چاپ شده است یا گزارشی که یک خبرنگار یا مورخ از جبهۀ جنگ، جریان کودتا یا انقلاب در یک کشور ارائه می دهد.[2] همچنین میتوان منابع دست اول را به اعتبار نوع نوشته به سه دسته تقسیم نمود
- منابع دست اول دینی: این منابع شامل قرآن و اولین منابع روایی مکتوب می شود.
- منابع دست اول تاریخی: به منابعی اطلاق می شود که نویسندۀ آن یا شاهد مستقیم حوادث و جریانات بوده است.
- منابع دست اول علمی: این منابع شامل تمام آثار اعم از مقاله، پایان نامه و کتاب هایی که گزارش پژوهش یک پژوهشگر است، می شود. [3]
منابع اطلاعاتی دست دوم: وقتی مورخی که خود در یک واقعه اجتماعی یا سیاسی حضور نداشته باشد با استفاده از نوشته ها و گفته های ناظران آن واقعه به تحقیق می پردازد و یافته ها و نظرات خود را در مقاله یا کتابی منتشر می کند یا نویسندگان و محققانی که با استفاده از مقالات و دست نوشته های پژوهشگرانی که در پژوهش های خود به نتایجی دست یافته اند، اقدام به تدوین مقاله یا کتاب می کنند، مجموعه ای از اطلاعات دست دوم فراهم آورده اند. مانند مقالات دانشنامه ها، سالنامه ها، لغتنامه ها و شرح حال ها و مقالات روزنامه ها در صورتی که نویسندۀ آنها از منابع و یادداشت های دیگران استفاده کرده باشد.[4]
[1] - ر.ک: مجید طرقی،«درسنامه روش تحقیق»، قم، انتشارات سنابل، 1384، ص 96-110.
[2]- نور الله مرادی، مرجع شناسی: شناخت خدمات و کتابهای مرجع، تهران، فرهنگ معاصر، 1391، ص 49.
[3] - مجید طرقی، ص 72.
[4]- نور الله مرادی، مرجع شناسی: شناخت خدمات و کتابهای مرجع، ص 49-50.