مدرسه علميه نرجس سلام الله عليها - كاشمر

تهیه و تدوین طرح پژوهشی:¹

با توجه به اینکه پژوهش علمی باید براساس یک روند مشخص انجام شود، ضروری است، پژوهشگر بعد از انتخاب مسألۀ پژوهشی، کلیۀ اقدامات، فعالیت­ها و اموری که در جریان فرآیند پژوهش قرار است به آن­ها بپردازد، تعریف و مشخص نماید تا پژوهش براساس یک طرح از پیش تعیین شده انجام پذیرد تا اولاً 

ترتیب انجام فعالیت­ها مشخص شود. ثانیاً از اتلاف وقت جلوگیری شود و ثالثاً امکان ارزیابی از پژوهش و پژوهش­گر فراهم شود؛ زیرا از طریق طرح پژوهشی مشخص می ­شود آیا پژوهشگر آمادگی و شایستگی لازم برای انجام تحقیق را دارد یا خیر؟ پژوهشگری که توانایی معرفی خوبِ مسألۀ پژوهشی و نقد و بررسی پیشینۀ پژوهش را نداشته­ باشد و نتواند روش مناسبی برای انجام پژوهش ارائه نماید از دانش و مهارت لازم برای این پژوهش خاص برخوردار نیست. علاوه بر این، طرح پژوهش این امکان را به وجود می­ آورد که پژوهشگر برنامه­ ای را که در ذهن دارد به صورت عینی ارائه نماید تا مورد نقد و بررسی قرار گیرد و از این طریق قبل از انجام پژوهش، کاستی­ها و معایب آن شناسایی و برطرف شود. علاوه بر این، طرح پژوهش، زمینه ­ای برای ارزیابی در حین پژوهش را نیز به وجود می ­آورد.

1-تعریف طرح پژوهشی

طرح پژوهشی، سندی است که ضمن معرفی مسألۀ پژوهشی، روش و برنامۀ اجرایی پژوهش را نیز مشخص می ­نماید؛ به عبارتی در طرح پژوهش، دربارۀ هدف از پژوهش و چگونگی و چرایی انجام آن بحث می ­شود.

2- انواع طرح پژوهشی

الف) طرح اجمالی (مقدماتی): در این طرح تنها عناصر اصلی پژوهش معرفی می­ گردد تا اگر مورد موافقت و تصویب قرار گرفت، طرح تفصیلی تدوین شود و گرنه هزینه و فرصتی صرف نشود.

ب) طرح تفصیلی (کامل): در این طرح، پژوهشگر باید همۀ عناصر پژوهش را معرفی و تکمیل نماید. این طرح­ ها قابل ارزیابی دقیق است.

3- عناصر و ساختار طرح پژوهشی

عناصر اصلی­ ای که در کلیۀ طرح­های پژوهشی وجود دارد، تقریباً یکسان است. در یک طرح پژوهشی حداقل سه نوع اطلاعات اصلی ارائه می ­گردد:

الف- مسألۀ پژوهشی چیست؟

ب- چرا انجام دادن این پژوهش ضروری است؟

ج- پژوهش چگونه انجام خواهد شد؟

بر این اساس، اجزای اصلی یک طرح پژوهشی عبارتند از:

الف) تعریف و تبیین مساله

یکی از گام ­های اساسی پژوهش، مرحلۀ شناخت مسأله است؛ زیرا اولاً پژوهشگر درصورتی می­ تواند مسألۀ پژوهشی را حل نماید که آن را خوب بشناسد و تعریف کند. ثانیاً شناسایی صحیح یک مسأله، پژوهشگر را یاری می­ دهد که بداند از چه روشی و از چه منابعی استفاده کند، کدام اطلاعات را جمع ­آوری کند و بالاتر اینکه اصلاً آیا در این مسأله نیازی به پژوهش هست یا خیر؟

در تعریف و تبیین مسأله، پژوهشگر باید اولاً به تعریف تحلیلی مسأله بپردازد. ثانیاً زمینۀ علمی یا عملی مسألۀ پژوهشی را شناسایی کند. به عبارت دیگر مسأله بودن مسأله را نشان دهد. اگر مسأله یک مسألۀ علمی است، زمینه­های آن را معرفی نماید تا مشخص شود به کدام دانش و علوم وابسته است و اگر مسأله یک مسألۀ اجتماعی است، ابتدا شواهد و بسترهای بروز آن را تصویر کند. لازم به ذکر است، آشنایی با سابقه و پیشینۀ مسأله ­ها ما را در این زمینه یاری می ­دهد. ثالثاً باید ابعاد و جوانب مختلف مسألۀ پژوهشی را بیان نماید و حد و قلمروی تعیین شدۀ آن را توضیح دهد.

سوالات پژوهش

پژوهشگر باید سؤالات اصلی و فرعی پژوهش را به صورت دقیق بیان کند. این سؤالات باید مرتبط با مسألۀ تحقیق باشد و اگر سؤال خاصی مورد پژوهش قرار نمی­گیرد، توضیح داده شود.

پیشینه و مطالعات قبلی

یکی دیگر از عناصر طرح، پیشینه است که در مورد، اهمیت نگارش پیشینه و فرآیند نگارش آن، مباحثی بیان می­شود. که در آینده به آن پرداخته خواهد شد.