انواع منابع مرجع
منابع مرجع براساس اینکه انعکاس دهندۀ اطلاعات و یا منابع باشند انواعی دارند که در اینجا به توضیح فرهنگ نامه ها به عنوان یک مرجع پرداخته می شود.
الف) فـرهنـگ نـامه
منظور از فرهنگ یا واژه نامه یا لغت نامه، سیاهی و صورتی است - عموماً - الفبایی از لغات یک زبان به انضمام اطلاعات لازم هر یک از آن لغات شامل تلفظ، ریشه، معنا، مترادفات، ... یا ممکن است معادل آن لغت به زبانی دیگر آمده باشد. لیکن فرهنگ ها صورت های دیگری نیز دارند، از جمله: واژه نامه هایی که در آخر پار ه ای از کتابها می آید و عموماً لغات تخصصی و خاص را که در آن کتاب به کار گرفته شده، معنی و توصیف می کنند یا کشف اللغات که عموماً در آخر دیوان شعر است یا کشف الآیات برای بازیابی آیات قرآن. گاه ممکن است لغات خاص یک کتاب به صورت فرهنگ مستقلی تهیه و چاپ شود و حاوی اسامی و لغات خاص آن اثر باشد؛ مانند اعلام قرآن. نوع دیگر واژهنامه ها، فرهنگهای جغرافیایی است که حاوی اطلاعاتی دربارۀ اماکن جغرافیایی هستند.[1]
واژه فرهنگ نامه برای فرهنگ لغت را اولین بار اسدی طوسی در مقدمه کتاب خود «فرهنگ یا لغت فرس طوسی» به کار برده است و واژۀ فرهنگ را به عنوان لغتنامه، فخرالدین مبارکشاه قواس غزنوی در اواخر سدۀ هفتم در کتاب فرهنگ خود به نام فرهنگ غواس مطرح کرده است. این فرهنگ در هند تألیف شده است و متکی بر لغت نامه طوسی است.[2]
تفاوت عمدۀ فرهنگ ها با دانشنامه ها در این است که دانشنامه ها عموماً حاوی اطلاعات دربارۀ موضوعات دانش بشری و اشیاء و اشخاص است و فرهنگ ها عموماً حاوی اطلاعاتی دربارۀ لغات یک یا چند زبان هستند و تعیین حدفاصل و دقیق میان این دو گروه از کتاب های مرجع، کاری بسیار مشکل است.[3]
انواع فرهنگ ها
فرهنگ ها را می توان به انواع زیر تقسیم بندی کرد:
اول: از نظر گستره. از این نظر فرهنگ ها را می توان به دو گروه تقسیم نمود:
- فرهنگ های مفصل: در تهیه و تدوین این گونه فرهنگ ها سعی بر این است که همۀ مراجعه کنندگان بتوانند از آن بهرهمند گردند. از این رو، بدون در نظر گرفتن موضوع، ریشه شناسی و سایر عوامل به گردآوری و معنی کردن لغات یک زبان اقدام می شود.
تهیه و گردآوری فرهنگی جامع که کلیۀ لغات، اصطلاحات و ترکیبات یک زبان را در بر گیرد، عملاً غیر ممکن است؛ زیرا زبان همچون موجودی زنده مرتب در حال تغییر است و ثابت باقی نمی ماند؛ لغات و اصطلاحات جدیدی ساخته می شوند و لغات و اصطلاحاتی می میرند به همین دلیل، فرهنگ هایی که مؤلفان آن کوشیده اند تا بیشترین تعداد لغات و اصطلاحات را گردآوری نمایند، فرهنگ های مفصل نام گرفته اند. نمونۀ فرهنگ مفصل در زبان فارسی لغت نامۀ دهخدا و فرهنگ بزرگ سخن است. [4]
- فرهنگ های مختصر: این فرهنگ ها دارای واژگان محدودی است و شاهد مثال و اطلاعات جانبی آن نیز نسبت به فرهنگهای مفصل، کمتر است. در زبان فارسی نمونۀ فرهنگ های مختصر عبارتند از: فرهنگ فارسی دکتر معین، فرهنگ امیر کبیر تألیف محمد علی خلیلی و علی اصغر شمیم، فرهنگ عمید، فرهنگ مختصر سخن و فرهنگ معاصر فارسی امروز تألیف غلامحسین صدری افشار، نسرین حکمی و نسترن حکمی. [5]
دوم: از نظر شمول. از این نظر، فرهنگ ها به دو دسته تقسیم می شوند.
- فرهنگ های عمومی: هرگاه فرهنگی بدون توجه به عوامل زمانی، تاریخی و یا موضوعی، واژگان یک زبان را – خواه به صورت مخصر یا مفصل- در بربگیرد، آن را یک فرهنگ عمومی محسوب می داریم؛ مانند: لغتنامه دهخدا، فرهنگ فارسی معین، فرهنگ لاروس و فرهنگ المنجد.
- فرهنگهای اختصاصی و موضوعی: اگر فرهنگ نویس در تهیه و گردآوری فرهنگ، عواملی مانند زمان یا دورۀ زمانی خاص، لهجه ها و گویش ها یا موضوعات علمی را مدّنظر داشته باشد، حاصل کار او فرهنگ اختصاصی خواهد بود.[6]مانند فرهنگ موضوعی قرآن مجید اثر کامران فانی و بهاءالدین خرم شاهی؛ فرهنگ نامه قرآن تألیف دکتر محمد جعفر یاحقی؛ فرهنگ موضوعی تفاسیر قرآن اثر
سوم: از نظر سطح. از نظر سطح و نوع مراجعه کنندگان، فرهنگها را می توان به دو گروه تقسیم نمود:
- فرهنگ های بزرگسالان: فرهنگهای مفصل، مختصر، عمومی و اختصاصی و موضوعی، جملگی فرهنگ هایی هستند که برای استفادۀ بزرگسالان تهیه و منتشر شده اند و به ندرت کودکان به آنها مراجعه می نمایند.
- فرهنگ های کودکان: فرهنگ هایی که برای کودکان تهیه شده است؛ مانند فرهنگ معاصر مدرسه از نرگس انتخابی که این فرهنگ بیش از 3500 مدخل دارد که از میان واژگان پربسامد و پایۀ متون آموزشی کودکان و نوجوانان در ایران انتخاب شدهاست. همراه با صدها مثال با ترجمه برای روشن کردن کاربرد واژگان و همچنین توضیح نکات دستوری، کاربردی و رسم الخطی زبان انگلیسی. در این فرهنگ برای نشان دادن تلفظ کلمات از حروف آوانگار ساده ای که قابل استفاده برای دانش آموزان باشد، استفاده شده است. فرهنگ دبستانی تألیف گیتی شکری حاوی واژگان کتابهای درسی دورۀ ابتدایی و حدود 50 کتاب غیر درسی و مقالات نشریات ادواری گروه سنی دانش آموزان ابتدایی همراه با معانی آنها که برای نشان دادن تلفظ کلمات از اعراب گذاری استفاده شده است. [7]
چهارم: از نظر زبانی. فرهنگ ها را از نظر زبان می توان به دو گروه تقسیم کرد.
فرهنگ های یک زبانی: در این فرهنگها، مدخلها و تعاریف و توضیحات لازم برای آن مدخل همه به یک زبان است؛ مانند: فرهنگ فارسی دکتر معین، لغت نامه دهخدا، المنجد، لاروس.
فرهنگهای دو یا چند زبانه: در این فرهنگها، مدخل ها به یک زبان است و معنا و تعاریف و بقیه اطلاعات دربارۀ آ مدخل به زبان یا زبانهای دیگری است؛ مانند فرهنگهای فارسی به عربی و عربی به فارسی؛ فرهنگهای انگلیسی به فارسی و فارسی به انگلیسی.